Komunikazioa, hizkuntza, AAk

Komunikazioaren ikuspegitik, berreskuratu nahi nuke jakinduriaren piramidea, ezagutzaren hierarkia, ulermenaren continuum-a¹ gisa ezagutzen den eredua, baliagarria izan daitekeena ulertzeko jakinduria edo ezagutza nola eraikitzen den.

Eredu honen arabera (paragrafo honen azpian irudikatua²), badugu errealitate bat, eta errealitate horren behaketa bidez eskuratzen (eraikitzen litzateke termino zehatzagoa) ditugu datuak. Datu horiek aztertuz eta landuz, egituratu eta antolatuz, bihurtzen dira informazioa; datuak egituratzeko edo antolatzeko moduaren arabera, informazio ezberdinak eratuko dira. Informazio hori da komunikatzen duguna, eta informazioaren aurkezpen horrek eragin dezake ezagutza, beste hainbat elementurekin elkarreragiten duela: narratibak, esperientzia, interakzioak… Segidaren azken geltokia izango litzateke ulermena edo jakinduria, ezagutzen gaineko hausnarketa eta pentsamenduaren ondorioz sor daitekeena. Gero ulermen horrek eragin ditzake erabakiak edo bestelako ekintzak, gizartean edo komunitatean, errealitatean, aldaketak sortzeko gaitasuna dutenak; eta berriz itzuliko ginateke segidaren hasierara.

Hierarkia edo segida honetan garrantzizko elementu bat da komunikatzen den haraz gaindi, fenomeno humanoa dela, prozesuaren parte hauek (ezagutza eraikitzea, hausnarketa bidez ulermen bihurtzea) bakarrik gizakion garunean ematen direla. Horrainokoak –datuak, informazioa– giza-garunetik kanpoko soporte fisikoetan biltegiratu eta garraiatu daitezke (papera, euskarri digitalak…).

Hau, noski, sinplifikazio bat da eta prozesua ez da (ia inoiz) lineala: gizakiak tartean diren gehienetan gertatzen den moduan, honakoaren: antza gehiago izaten du.

Hala eta guztiz ere, prozesu edo segida honetako fase edo elementu guztiak mantentzen dute lotura aurreko guztiekin, eta hala, errealitatetik abiatutako eraikuntza bat gertatzen da. Funtsa errealitatean du prozesu guztiak, eta errealitatearekin kontrastean du jarraipena eta zentzua.

Transformazio hauetako gehienetan, guztietan ez esateagatik, paper garrantzitsua (ezinbestekoa) jokatzen du hizkuntzak. Datuen egituraketa eta antolaketa, adibidez, ezberdina izango da hizkuntzaren arabera, eta hizkuntzak neurri batean markatzen ditu informazioaren egituraketa honetarako eskura ditugun aukerak; informazio hori komunikatzeko garaian ere hizkuntza da eramaile nagusia. Giza-garunaren baitan ematen diren prozesu horietan ere, urteetako ikerketa ugarik aurkitu dutenez, hizkuntza da gailu nagusia: hausnarketa hizkuntzaren bitartez egiten dugu³.

Hau esanda, hizkuntzak, errealitatearen abstrakzio eta interpretazio bat den neurrian, erreferente komun batzuk baldin baditugu bakarrik funtzionatzen du, adierazle eta adieraziaren, hitza eta esanahiaren arteko loturak komunean jarri eta adostasun minimo bat baldin badugu haien gainean⁴. Adostasun minimo hau eduki ezean, elkarrizketa edo eztabaida hutsala bihurtzen da, alferreko hizketa. Giza-komunikazioak behar du elkarrekikotasun hori, hizkuntzaren eta errealitatearen arteko harremanari buruzko adostasun minimo hori, testuinguruak eta esperientzia partekatuak ematen duena.

Guzti honekin esan nahi dudana da hitzek garrantzia dutela, eta bereziki garrantzia dutela esanahi bat duten heinean. Zentzu horretan, adimen artifizialaz ari garela, komeni da zehaztea zertaz ari garen, zeri esaten diogun adimen artifiziala. Adimen artifiziala terminoa erabiltzen dugunean, ikuspegi antropomorfikoa ematen diogu algoritmo bati, eta giza-adimenaren elementuak esleitzen dizkiogu, oso kontziente izan gabe: irudikatzen dugu gai direla ulermenerako, esanahiekin aritzeko edo, termino linguistikotan, adierazle bitartez aritzeko adieraziei buruz.

ChatGPT-ren moduko tresnentzat, adimen artifiziala baino termino zehatzagoa da hizkuntza-eredua (ingelesez LLM erabiltzen da, hizkuntza-eredu handiak), iturburuko datu-base handietan oinarrituta hitz baten ondoren beste zein etor daitekeen proposatu “besterik” egiten ez dutenak. Hizkuntza-sorkuntza probabilistikoa egiten dute, itxurazkoa, inongo kontrasterik egiten ez duena errealitatearekin. Ez dituzte esanahiak manipulatu eta haiekin ulermena edo ezagutza sortu ondoren, horien inguruko errelatoak komunikatzen, giza-komunikazioan egiten dugun moduan: forma hutsarekin aritzen dira, adierazleekin soilik. Beste era batera esanda, eta lehengo segidaren eredua erabiliz, adimena⁵ izenarekin ulertzen dugunaren plano ezberdin batean kokatzen dira hizkuntza-eredu hauek.

Lehen esan bezala, adimen artifizialak deitzen diegunean, ezaugarri guzti horiek esleitzen dizkiegu horrelako tresnei, haien gaitasunen errepresentazio zehaztasun gutxiko bat osatuz. Emaitza ikusgarriak lor ditzakete horrekin, ez dut nik ukatuko; baina hortik ulermenera edo esanahiak erabiltzera, kontzientzia hartzera, adimenera, jauzi kualitatibo bat dago (eta ez txikia), entrenamendurako datu-iturriak infinituraino handitzeak ere eragingo ez duena.

Jauzi kualitatibo hau oso ondo azaltzen du Washingtongo Unibertsitatean hizkuntzalaritza konputazionaleko irakasle den Emily M. Bender-ek. Pentsamendu-esperimentu bat proposatzen du⁶: irudikatu Thailandiako Liburutegi Nazionalean zaudela. Liburutegiko liburu guztiak dituzu eskuragarri, irudiak dituztenak edo thailandieraz idatziak ez daudenak izan ezik. Denbora mugagabea duzu, eta zure behar fisiko guztiak aseta daude, baina ezin duzu inorekin jardun. Thailandiera idatzia ikas zenezakeela uste duzu? Erantzuna ezezkoa da: ezinezkoa da. Kanpo-erreferentziarik gabe, partekatutako erreferentzia komunen inguruko adostasun horren laguntzarik gabe, ezingo zenuke sekula thailandiera ikasi. ChatGPT bezalako hizkuntza-eredu bati galderak egiten dizkiogunean, gogoan izan behar dugu antzeko egoeran daudela. Bender-en hitzetan, “ez du ulertzen zer galdetu diozun, ezta zer erantzuten ari zaizun ere, eta are gutxiago ari da”arrazoitzen” zure galderatik + bere “ezagutza”tik abiatuta, ematen dizun erantzunera iristeko. Duen ezagutza bakarra hizkuntza-formaren banaketari buruzkoa da”.

Testuinguru honetan erabiltzen ditugun (hedatu diren, hedatu dituzten) beste termino askorekin antzeko gertatzen da: entrenamenduaz hitz egiten da, edo ikasketaz, edo haluzinazioez, eta horrelako terminoekin erreferentzia egiten zaionean ChatGPT-k egiten duenari, automatikoki giza-entrenamendua datorkigu gogora, edo giza-ikasketa, edo giza-haluzinazioak, eta gizakiaren esperientzia horiek dituzten ezaugarriak esleitzen dizkiegu tresna hauei. Irudikapen hori ilusio bat da, eta ez kasualitatez sortua.

Kazetaritza eta AAk

Kazetaritza komunikazio mota zehatz bat bezala ulertzen dut, funtzio jakin bat betetzen duena: Kovach eta Rosenstiel-en hitzetan, “norbanakoei euren bizitzak era aske eta autonomoan gidatzeko [norbere bizitzaren gaineko erabakiak hartzeko] beharrezko duten informazioa helaraztea”⁷. Funtzio horretan, kazetaritzak konpromiso bat dauka egiarekin, diziplinaren parte du egiaztatze-lana, boterearen kontrolatzaile eta kontu-eskatzaile aritu behar du.

Funtzio hori betetze aldera, azken urteetan asko larritu da fake news edo albiste faltsuen auzia. Terminoen zehaztasunari helduz berriro, albiste faltsuak izen hori ere nahasgarria izan daiteke. Lehen esaten nuen konpromiso bat duela kazetaritzak egiarekin, eta egia uler dezakegu modu askotara: badugu egiaren ikuspegi filosofikoa (baina hau agian Filosofo Euskaldunen I. Bilkurarako utziko dugu); zentzu praktikoan, egia uler dezakegu errealitatearen errepresentazio zintzo bat egiten duena bezala. Hiztegiko definizioetara jotzen badugu, gehienetan gezurra ukazio gisa definitzen da: egia ez dena.

Gezurrak, beraz, nolabaiteko aitortza egiten dio egiari: egiaren existentzia aitortzen du, eta haren erreferentzian, edo kontra-erreferentzian, definitzen da. Paradigma honetan koka genezake albiste faltsuak terminoa: egia ez diren albisteak.

Baina egungo errealitatea harago doa: albiste faltsuen ugaritze bat baino gehiago, edo horrez gain, egia-ostea dugu, gezurra eta egiaren dikotomia horretaz gaindi kokatzen dena: “errealitate faktual eta objektiboa erlatibizatuz, sinesmenak eta emozioak egia balio nagusitzat hartzen dituzten egoera eta fenomeno soziopolitikoen multzoa”⁸. Eta horretan gaude, egiaren garrantzia gutxiesten den aro batean.

Testuinguru hau ChatGPT bezalako tresnak loratzeko ezin aproposagoa da, ez baitaukate errealitatearen (egiaren) inongo erreferentzia edo kontrasterik—eta egia-oste testuinguru honetan, hori ondo dago, ez da arazo bat, OK iruditzen zaigun garai batean bizi gara. Ez da, beraz, hizkuntza-ereduek gezurrak esaten dituztela; ez dute gezurraren (edo egiaren) noziorik ere. Hizkuntza-eredu hauek ez dute sortzen duten edukia errealitatearekin kontrastatzeko gaitasunik, eta beraz desinformazio-iturri ahaltsu bihur daitezke, gainbegiraketa zorrotz bat ezartzen ez bada.

Ezin dugu ahaztu hizkuntza-eredu hauek tresna probabilistikoak direla: entrenamendurako datuetan oinarrituta, hitz baten ondoren probableena zein izan litekeen emateko daudela diseinatuta, eta ez interpretazioak egin edo edonolako esanahiekin aritzeko. Ez dute, beraz, kazetaritzaren funtzioa betetzen; baina, aldi berean, asko zailtzen diote kazetaritzari bere funtzioa betetzea, funtzio horren balioa bera gutxiesten duen paradigma bat indartzen dutelako, hain zuzen.

Lehenago ere aipatu dudan Emily M. Bender irakasleak “liluratzeko bultzadari eustea” gomendatzen die, kazetaritzari eta politikagile edo erregulatzaileei⁹. Hizkuntza-eredu handien gaitasunen eta arriskuen inguruan dugun irudikapena ilusio bat da¹⁰, eta ez da kasualitatez sortua. Gauza ikusgarriak egiten dituzte, baina liluratik, desaktibatu egiten zaizkigu kazetaritzak berezkoak behar dituen alderdi interesatuek emandako informazioa egiaztatzeko sena, botereari kontuak eskatzeko borondatea. Eraiki dugun ChatGPT-ren irudia haren sortzaileek helarazi digutena da hein oso handi batean: haiek sorrarazi nahi izan diguten lilurak harrapatu gaitu. Eta lilura horren menpe, ezinezkoa da kazetaritzak bere funtzio soziala betetzea, gizarteari erabaki autonomoak hartu ahal izan ditzan behar duen informazioa helaraztea, hain zuzen.

Eraikitako ilusio horrek ertz asko ditu, eta errelato oso bat eratu da AAren inguruan. Ilusio horiek deseraikitzea ere bada kazetaritzaren lana. Adibidez, Naomi Klein idazleak adierazi zuen bezala, “AAek ez dute haluzinatzen”: akatsak egiten dituzte¹¹. Baina _haluzionazioa_ren terminologiak mistika bat ematen die akats horiei, adimen animatu edo kontziente baten ilusioa sorrarazten digu. Eta ilusio horren baitan, Doctorow idazleak ohartarazi duenez¹², AAren arrisku nagusia baldin bada kontzientzia hartzear dagoela, ulertu ezin dugun botere bat eskuratzear, egungo araudi eta legeek ez dute balio; baina “AA akastuna baldin bada besterik gabe, merkaturatzeko prest ez dagoen teknologia heldugabea, ezin diogu droneak edo autoak gidatzeko, aseguruei edo maileguei buruzko erabakiak hartzeko ardurarik eman—eta akabo negozioa”.

Lilura hori gogotik eta irmo eraikitzen ari dira, bereziki ChatGPT-ren sortzaile den OpenAI enpresako zuzendari exekutiboa, Sam Altman. Joan den maiatzean AEBko senatuan izan zen ChatGPT-ren moduko hizkuntza-ereduentzat erregulazio eske, zehazki horrelako teknologiak garatzeko enpresentzat baimenak emango dituen gobernu-agentzia baten sorrera proposatzeko (noski, bere enpresari emango diona baimena). Bezperan, itxuraz tradiziozkoa den afari batean bildu zen Altman senatari batzuekin. CNBC kateak honako titulua jarri zion albisteari: “Sam Altmanek legegileak liluratu ditu [wows lawmakers] AAri buruzko afari itxi batean”. Hau da, senatarien aurrean bere proposamena egin aurretik prestidigitazio-ikuskizun liluragarri bat antolatzen da senatariekin beraiekin. AEBko senatura erregulazio eske joan eta egun gutxira, Europar Batasunean zehar itzuli bat ere egiten aritu zen. Europar Batasunak urteak daramatza AI Act edo AA erregulatzeko araudiaren garapenean, baina itxuraz erregulazio mota hori ez da Altmanek eskatzen zuenaren modukoa, eta baldintza horietan OpenAI-k ezingo omen luke Europan jardun.

Eraikitako ilusio paradigma honetan kokatu daiteke baita ere ikuspegi apokaliptikoa, katastrofe existentzialera garamatzana, AAren (hizkuntza-ereduen) etengabeko hobekuntza eta hobekuntza oso azkarra ikuskatzen dituena, gizakiaren desagerpena ekartzeraino. Liluran mantentzen gaitu, edo beldurrean (beste lilura mota bat, azken batean). Esango nuke egungo kazetaritza batez ere lilura islatzen ari dela gehien bat, baina badira OpenAI-ren marketin estrategiatik haratago doazen azterketa sakonagorako saiakerak ere.

Uste dut kazetaritzak tresnaren gaitasunekiko lilura eta etorkizuneko arrisku apokaliptikoen arteko txundidura gainditu beharra duela, eta gogoan hartu zein den bere funtzioa. Hizkuntza-ereduen arriskuetan zentratu baino, izan arrisku existentziala edo bestelakoa, dagoeneko sortzen dituen kalteen behaketan baduela nahiko lan kazetaritzak: hizkuntza-ereduak, erabaki-sistema automatikoak etab., gizakiengan kalteak eragiten ari dira orain, ez tresna hauek balizko garapen ikusgarri bat lortzen duten etorkizun hipotetiko batean.

Testuinguru zehatz honetan, esango nuke kazetaritzari eskatu behar geniokeena dela behatzea, besteren artean, horrelako tresnek dituzten mugak eta dagoeneko eragiten dituzten arazoak edo kalteak ikertu eta jakinaraztea. Adibidez, ikuskera sexistak edo arrazistak erreproduzitzen, automatizatzen, anplifikatzen dituztela gehiegitan¹³. Edo entrenamendu edo _ikasketa automatiko deitzen zaion horren parte, hegoalde globaleko langileen esplotazioa baliatu izan dutela¹⁴. Edo hizkuntza-eredu hauen prestaketak eta erabilerak baliabide kopuru izugarriak eskatzen ditu¹⁵, eta honek ingurumenean duen eragina, kolapso energetikoaren atarian gauden honetan, jasanezina da.

Funtsean, uste dut AA deitzen diegun horien inguruan eragindako liluraren bultzadari eutsi eta erantzutea behar ditugun galderak egiteko eginkizuna, eta gaitasuna, duela kazetaritzak.

Interneteko bilaketen balioa

Gaixotasunen inzidentziak Google Trendsen bitartez jarraitu eta aurrikustea ez da berria: 2008az geroztik Googlek gripearen inzidentziaren estimazioak egiten zituen Google Flu Trends tresna jarri zuen eskuragarri, eta atentzio asko jaso zuen eremu askotatik, akademikoa barne¹.

Nola funtzionatzen dute korrelazio edo parekotasun hauek? Gaixotzean, gripearekin edo sintoma jakin batzuekin erlazionatutako informazioa bilatzen dugu interneten, eta honek nolabaiteko inzidentziari buruzko informazioa jarraitzeko ahalmena ematen zuela baieztatu zen: zenbat eta gripe gehiago, orduan eta erlazionatutako bilaketa gehiago.

Gainera, aurrikusteko gaitasuna ere bazuen: datu ofizialak baino ia bi aste lehenago ikus zitezkeen gorakadak Google Trendsen. Aurrikuspen zehatzena dena den ez zen oso epe luzekoa, baina uneko irakurketa zehatz bat emateko balio zuen, nowcasting edo orainaren eta berehalako iragan eta etorkizunaren iragarpena.

Baina Google Flu Trendsek ez zuen luzaro iraun. Urtebete geroago, 2009an gripearen H1N1 aldaera (A gripea bezala ezagutu genuena) hedatu zenean… Google Flu Trendsek ez zuen ikusi. Aurrerago, 2013an, Google Flu Trendsen aurrikuspenak errealitatearen ia bikoitza eman zuen²… eta 2011-2013 urteen artean, 108 astetatik 100etan huts egin zuen.

Urteak pasa ahala, ikusi zen Google Flu Trendsek 2-3 urteetan zehar, ezustekorik egon ezean (!) hala-nola funtzionatzen zuela; baina, denbora hori pasata, doikuntza sakonak behar izaten zituela estimazio eta jarraipen datu zehatzak eman ahal izateko. Hau da, ia perfektua zela gripea iragartzen… pasatako urteetan.

Googlek 2015 utzi zuen alde batera Google Flu Trends, eta denborarekin isilean hiltzen utzi zuen, erabat desagertarazi arte.

COVID-19aren inzidentzia jarraitu eta aurrikusteko gai al da?

Noski, 2020 urtearen hasieran edozenolako tresnak baliagarri zitzaizkigun gainera zetorkigun pandemia ulertarazten laguntzeko. Une hartan bertan baina, zenbait erakundek adierazi zuten inteligentzia artifizialaren eta datu masiboen erabilera tentuz hartu beharra zegoela. Zehazki, Nazio Batuen Erakundeak ohartarazi zuen koronabirusari aurre egiteko ez zirela baliagarriak oraindik, eta Munduko Ekonomia Foroak jakinarazi zuen giza faktorea erabakigarria izango zela halako tresnez baliatzerakoan.

Zergatik ez zuen funtzionatu Google Flu Trendsek? Zein hobekuntza beharko lituzke gripearen edo koronabirusaren berehalako jarraipena egin eta, ahal izanez gero, aurrikuspenak egiten lagundu dezan? Bada hain zuzen, giza faktorea ez zuen kontuan hartu. Denborarekin bilaketa ohiturak aldatzen doaz, eta Google bilatzailea ohitura horietara moldatzen saiatzen da etengabe. Helburu horrekin, Google Flu Trends abiarazi ondoren, bilaketak iradokitzen dituen funtzioa jarri zuen martxan, bilatzen genuen informaziora errazago heltzen lagundu nahian. Honek Googleren erabilera erosoago egiten badu ere, bilaketa termino batzuk gailentzea ere sorrarazten du, aldi berean Google Flu Trendsen estimazioen doitasuna pikutara bidaliz³.

Laburbilduz

Google Trends tresna merkea da (ia kosturik gabea) era honetako irakurketak egiteko, baina predikzio tresna gisa, galdutako giltzak farolaren azpian bilatzearen txistearen antzerakoa gertatzen da. Heldutasuna falta duten neurrian, tentuz erabili beharrekoak dira tresna hauek, eta batez ere, alde batera utzi gabe baliagarritasuna frogatu izan duten beste estrategia batzuk, hala nola arriskuaren balorazioa adierazten duten mapak edo erakunde arteko komunikazio trukea hobetzea.

Zer da Zettelkasten bat?

Luhmannek modu desberdinetan deskribatu izan zuen bere metodoa. Batzutan elkarrizketa kide esaten zion, eta bestetan bigarren memoria, sistema zibernetikoa, hausnarkari gisa deskribatzen zuen, ala hobi septiko moduan.

Hausnarkaria? Hobi septikoa? Zer demontreri buruz ari da?

Has gaitezen “Zettelkasten” hitzetik. Hitz teutoniko hau bi osagaitan bana daiteke: “Zettel”, oharra edo paperezko orrialdea esan nahi duena, eta “Kasten”, kutxa esan nahi duena. Beraz, Zettelkasten bat oharrez betetako kutxa bat besterik ez da. Itxura hau zeukan:

Etsigarria neurri batean, ezta?

Altzari bat? Hori izan al zen Luhmann horren emankor egin zuena?

Tira, ez hori, zehazki. Neandertal bati arkatz bat eman eta honek galdetuko balu bezala: “Hau al da dena? Egurrezko makiltxo hau al da espazioan eta denboran zehar beste gizakiekin komunikatu eta gauzak betirako gogoratzea ahalbidetzen dizuna?”.

Ikusiko duzun bezala, Zettelkasten bat altzari bat dela esatea idazketaren oinarria makiltxo bat dela bezain zentzugabea da. Baina Luhmannen metodora salto egin aurretik, ikus ditzagun lehenengo apunteak hartzeko beste sistema batzuen eragozpenak.

Zergatik apunteak hartzeko beste sistemak motz geratzen diren

Ni bezalakoa bazara, era guztietako oharrak hartzeko metodoak probatu dituzu dagoeneko.

• Paperezko koadernotan idatzi duzu,
• liburuen eta paperezko testuen ertzetan idatzi duzu,
• mugikorreko eta webeko aplikazioak erabili dituzu,
• testu prozesadore edo editore bat erabiliz hartu dituzu apunteak, eta fitxategiak zentzuzko karpeta egitura batean antolatzen saiatu zara,
• mapa mentalak zein kontzeptualak, analogiko eta digitalak, marraztu dituzu,
• eskemak erabili dituzu, eta
• post-itetan edo paper zati soltez osatutako kaosaren azpian lurperatu izan duzu zure mahaia.

Sistema guzti hauen arazoa da ez dutela benetan laguntzen ideien arteko loturak aurkitzen. Horren ordez, ideiak kutxa itxietan blokeatzen dituzte ahaztu arte, ohe azpian, lainoan edo zure ordenagailuko karpeta batean.

Irudikatu duela hiru urte zientziari buruzko liburu ospetsu bat irakurri zenuela, duela urtebete finantza pertsonalen inguruko bat, eta oraintxe produktiboagoa izateari buruzko blog bat irakurri berri duzula. Iturri horietako bakoitzak ideia batzuk jasotzen ditu, eta ideia horiek nolabait lotuta egon daitezke. Gainera, ideia burutsu bat izan zenuen duela sei hilabete, agia zerikusia izan zezakeena. Baina ezin duzu ideia horien artean loturatik ikusi. Zergatik? Seguruena apunterik hartu ez zenuelako. Eta hartu izan bazenitu ere, harremanik ikusi ezinik jarraituko zenuke.

Zure oharrak paperezko koadernotan idatzi izan bazenitu, ordena kronologiko zorrotzean finkatuak izango zenituzke. Ideiak orrialdetan daude itsatsita, hormigoia bota izan bazenu bezala. 17. orrialdearen amaieran dagoen ideia bat eta 89. orrialdearen goikaldean dagoen beste ideia baten artean loturarik baldin badago, ez duzu konexio hori ikusiko. Arazoa bera da apunteak liburuen edo paperezko materialen marjinetan idatzi badituzu.

Ohar digitalak hartzeko modu ohikoenak ere ez dira askoz hobeak. Evernote bezalako tresnak informazio zabortegi huts bihurtzen dira azkar bildumagilearen falaziaren tranpan erortzen zaren unean: informazioa biltzeko joera besterik gabe, harekin ezer erabilgarririk egin gabe. Apunteak ordenagailuko fitxategi eta karpetatan jasotzen badituzu, berriz, laster ahaztuta bukatuko dute, hauts digitala pilatzen. Eta oharrak ahazten ez badituzu ere, ez zaizkizu oso erabilgarriak egingo, ez baitaude ideien arteko loturak erraz ikusteko moduan antolatuta.

Mapa mentalak eta kontzeptualei dagokienez, berriz, ari gara benetako irtenbide batera hurbiltzen. Tresna hauek ideien arteko harremanak ikustarazteko modu egokia ahalbidetzen dute. Arazoa da, dena den, hamarnaka gutxi batzutatik gorako ideia multzoekin ez direla hain erabilgarriak. Zalantzarik gabe, ez zenituzke 90.000 ideia kontzeptu mapa bakarrean jarri eta horien guztien arteko loturak zehaztuko 40 urtetan zehar. Bada hori da, zehazki, Luhmannek bere Zettelkastenarekin egin zuena!

Zerk egin zuen berezia Luhmannen ikuspegia?

Luhmannek bere apunteak koadernotan hartu izan balitu, itxura hau izango zuketeen:

Oharrak egitura zurrun baten parte bilakatuko lirateke, eta ezinezkoa izango litzateke inolaz ere berrantolatzea.

Bestalde, inolako egiturarik gabeko fitxa edo papertxoetan jaso izan balitu, antolatu gabe, honako itxura izango zuketeen:

Oharrak libre izango lirateke, bainoa ezinezkoa izango litzateke euren arteko inongo harremanik ikustea.

Luhmannen antzeko altzari antolatzaileak erabiltzen zituztenek egiten zutena egin zezakeen, eta apunteak paperezko txarteletan hartu, gero kategorien araberako kajoi edo karpeta berezitan gordetzeko. Emaitza hau izango litzateke:

Honek nolabaiteko antolakuntza ematen du, eta itxura txukuna du.

Ikuspuntu honetan, dena den, karpeta bakoitza silo edo zulo banandu baten gisara eratzen da, nahiz eta errealitatean ideiak nekez banandu daitezkeen kategoriatan horren modu garbian, eta hau da bere arazo nagusia. Adibidez, konplexutasunaren ideia biologian, fisikan, matematikan, gizarte zientzietan, teknologietan, eta nork daki beste zenbait esparrutan aurki daiteke. Beraz, zein karpetatan sartu beharko zenuke konplexutasunaren kontzeptuari buruzko ohar bat?

Karpetatan oinarritutako lan egiteko moduaren bigarren arazo bat da zaila egiten duela karpeta desberdinetan jasotako ideien arteko loturak marraztea. Ohar bakoitza karpeta berean dauden besteekin erlazionatuta dago garbi, baina apunte bat beste karpetatan gordetako hainbat apunteekin lotuta ere egon daiteke. Adibidez, 1 karpetak eduki ditzakeen ideia batzuk 2 karpetan eta 3 karpetan dauden zenbait oharrekin erlazionatuta egon daitezke. Karpeta egitura batekin ezin dituzu harreman eta lotura hauek atzeman.

Honek hurrengo ikuspegira garamatza, karpeten ordez etiketak erabiltzean oinarritzen dena:

Hau karpetak baino askoz ere hobea da, orain kategoriak ez baitira bateraezinak edo elkar-ukatzaileak. Apunte batek etiketa bat baino gehiago izan ditzake eta ikuspuntu ezberdin askotatik begira diezaiokezu zure bildumari, hautatzen duzun etiketaren arabera.

Etiketak egun ohikoak bilakatu dira eta oharrak hartzeko aplikazio askok erabiltzen dituzte. Baina ez duzu luxuzko aplikaziorik behar etiketak erabiltzeko. Luhmannek ezagutzen zituen eta baita bere paperezko Zettelkastenean erabili ere.

Etiketen abantailak direnak direla, Luhmann ez zuten asetzen etiketek bakarrik. Mugatzaileegiak iruditzen zitzaizkion oraindik ere.

Milaka ohar artxibatu eta prestutasunez etiketatu dituen edonork baieztatu dezakeen moduan, etiketen bitartez bakarrik ez da erraza ikustea oharrak euren artean nola erlazionatzen diren. Izan ere, etiketa bakoitzeko milaka ohar edukz gero, zure apunte bilduma inolako antolakuntzarik ez balu bezain nahasia gerta daiteke. Etiketa bakoitzak mordo handi eta nahasi bat bildu besterik ez du egiten.

Luhmann, beraz, pauso bat haratago joan zen. Etiketatan bakarrik oinarritu beharrean, bere oharrak estekatu ere egin zituen. Emaitzak itxura hau dauka:

Apunteak, eta beraz ideiak, ez daude bata bestearekin taldekatuta bakarrik, baizik eta haien arteko loturak esplizituki adierazita ere badaude. Honela abantaila handiak dakartzan ideien sare bat osatzen da.

Pentsa. Internet — edo World Wide Web, zehatzago esateko — ideien sare bat da baita ere. Esteka batean klik egiten duzunean, hau bezalako batean hain zuzen, orrialde honetatik (oraintxe irakurtzen ari zaren honetatik) Wikipediaren orrialde nagusira garraiatua izango zara. Handik beste edozein estekatan klik egin dezakezu, eta horrela web orrialde batetik bestera mugitzen joango zara, hau da, webean nabigatzen.

Orain irudikatu weba, sare bat izan ordez, munduko web orrialde guztiak jasotzen dituen karpeta handi bat izango balitz, euren arteko inolako estekarik gabe. Wikipediako orrialde guztiak, blogetako bidalketa guztiak, Mediumen argitaratutako eduki guztiak, egunkarietako webguneetako artikulu guztiak, Youtubeko bideo guztiak, finean weba osatzen duten milioika web orrialdeak pila erraldoi batean karpeta baten barruan. Sekula ez zenioke aurkituko zentzurik.

Orain irudikatu berriz norbaitek proposatuko balu nahasmen horrentzako irtenbidea etiketak erabiltzea litzatekeela. Ideia zentzugabea irudituko litzaizuke, barre eragiteko modukoa. Nola? Karpeta honetako milioika orrialdeak antolatu behar ditudala, zer eta etiketak erabiliz? Milioi bat etiketa? Absurdoa!

Ez, informazio multzo erraldoi bat antolatu eta bertatik zentzuzko zerbait lortu ahal izateko modua sare bat, web bat erabiltzea da. Horregatik munduko web orriak, zure burmuineko neuronak bezalaxe, sare baten gisara antolatuta daude. Eta horregatik antolatu beharko zenituzke zure bizitzan zehar erregistratu eta gorde nahi dituzun ideia interesgarri guztiak web ohar gisa baita ere.

Zettelkastenaren abantaila ikaragarria

Zettelkasten metodoa erabiliz, zure oharrak ideia sare zabalago bati josita dauden entitate bihurtzen dira. Are eta apunte gehiago gehitzeak sistema hobetu egiten du, hondatu beharrean. Berriro ere, zure burmuinaren antzekoa da. Inork ez luke iradokiko neurona gehiago edukitzeak inozoago egingo zaituenik. Berdina gertatzen da Zettelkastenarekin. Ohar gehiago izateak ideia gehiago, lotura gehiago esan nahi du, eta zenbat eta ideia eta lotura gehiago eduki, orduan eta “adimendunago” izango da zure Zettelkastena, eta orduan eta zoliagoa zure idazketa.

Zettelkastena adimendunago bihurtzen dela ez da esamolde poetiko soila. Luhmannek oso literalki erabiltzen zuen.

Utzidazu azaltzen.

Claude Shannon informazioaren teoriaren sortzaileak, komunikazioa ikertu zuen eta bi entitate elkarren artean komunikatzen direnean elkarbanatutako informazio kopurua neurtzeko modua behar zuen. Aurkitu zuen neurriari ustekabe izena ematen zaio (informazio kantitatea ala Shannon informazioa izenekin ere ezagutzen da). Shannon ohartu zen mezu batean zenbat informazio jasotzen den, mezu horren ezustekotasunaren araberakoa dela.

Itxoin, zer? Zenbat eta ustekabeago, orduan eta informazio gehiago? Hori da, zehazki.

Pentsa ahate bati galdera bat egiten diozula eta “kuak” erantzuten dizula. Orduan beste galdera bat egin, eta berriro “kuak” erantzuten dizu. Behin eta berriro egiten dizkiozu galderak, eta ahate inozo horrek karranka erantzuten jarraitzen du. Azkar ohartuko zinateke ez zaretela ari komunikatzen. Ez dago inoiz ustekaberik. Ahatea ez da ari inolako informaziorik jakinarazten. Karranka ari da, besterik ez. Ez da elkarrizketa kide argi bat.

Orain alderatu hori Zettelksten heldu batekin, ehundaka eta ehundaka ideia dituena. Baduzu galdera bat eta galdera hori buruan daukazula murgiltzen zara zure Zettelkastenenan, ideia batetik bestera mugituz bertan aurkitutako estekak jarraitzen dituzula. Horrenbeste ideia dituenez, hainbat urteetan zehar biltzen joan zarenak, haietarko asko ahaztu egin dituzu dagoeneko. Zettelkastena duela urte batzuk gehitu zenituen eta gogoratzen ez dituzun ideiaz leher egin beharrean dago. Beraz, buruan galdera bat duzula arakatzen duzunean, Zettelkastenak ezusteko moduetan emango dizkizu erantzunak. Zentzu honetan, Zettelkastena ahate bat baino argiagoa da eta horregatik deskribatu zuen Luhmannek elkarrizketa kide gisa.

Noski, onura hauek probesteko, Zettelkastenak heldutasun maila batera iritsi beharra du. Hasieran ohar gutxi batzuk baino ez ditu izango, eta ez dira ezustekoak izango zuretzat berriki gehitu dituzu eta. Denborak aurrera egin ahala, dena den, zure Zettelkastena aprendiz izatetik goitik beherako idazketarako lankide bihurtuko da. Bitartean, zure apunteen gordailu gisa koaderno soil bat edo aplikazio dotore bat bezain ona izango da, gutxienez. Izan ere, Zettelkastena apunteak hartzeko sistema hobea izango da lehen egunetik seguruenik, metodoak beste abantaila batzuk baditu eta.

Zettelkasten printzipioak

Zettelkasten bat aparteko tresna da zure jakintza biltegiratu eta egituratu, zure memoria hedatu, ideien arteko lotura berriak sortu eta idatzizko emaitza areagotzeko. Dena den, Zettelkasten bati ahalik eta etekin gehiena ateratzeko, zenbait printzipio nagusi jarraitu beharko zenituzke.

1. Atomikotasunaren printzipioa: Hitza Christian Tietzek sortua da. Ohar bakoitzak ideia bakarra eduki behar duela esan nahi du. Honek posible egiten du ideiak oso modu zehatzean lotzea euren artean.
2. Autonomiaren printzipioa: Ohar bakoitzak autonomoa izan behar luke, hau da, bere kabuz ulertua izateko behar duen guztia jaso behar du. Honek posible egiten du apunteak independenteki tokiz aldatu, prozesatu, banandu eta kateatu daitezkeela, euren bizilagunengandiko menpekotasunik gabe. Jatorrizko informazio iturria desagertuko balitz ere apunteak erabilgarri izaten jarraituko duela ere bermatzen du.
3. Beti estekatu zure apunteak: Ohar bat gehitzen duzun bakoitzean, ziurtatu aldez aurretik dagoen beste oharrekin estekatzen duzula. Ekidin beste oharrengandik isolatuta dauden oharrak. Luhmann berak zioen bezala, “ohar bakoitzari sistemako loturen arteko sareak ematen dio kalitatea. Sareari lotuta ez dagoen ohar bat galdu egingo da Zettelkastenean, ahaztua izango da” (jatorrizkoa alemanieraz).
4. Azaldu zergatik ari zaren apunteak estekatzen: Bi ohar esteka bidez lotzen dituzun bakoitzean, ziurtatu labur azaltzen duzula zergatik egiten ari zaren lotura hori. Bestela, urteak pasa ahala oharrak berrikusten dituzunean, baliteke zerk lotzen dituen ez ulertzea.
5. Zure hitzak erabili: Ez kopiatu eta itsatsi. Ideia interesgarri batekin topo egin eta zure Zettelkastenera gehitu nahi baduzu, ideia hori zure hitzekin azaldu behar duzu, urteak pasa ahala ulertuko duzula ziur egoteko moduan. Ez bihurtu zure Zettelkastena kopiatu-eta-itsatsitako informazio zabortegi bat.
6. Erreferentziak gorde: Beti gehitu erreferentziak zure apunteetan ideia bat nondik hartu zenuen jakin dezazun. Honek plagioa ekiditen laguntzen du eta jatorrizko iturria berriro arakatzeko aukera ematen dizu aurrerago.
7. Zure gogoeta propioak gehitu Zettelkastenean: Zure gogoeta propioak baldin badituzu, gehitu itzazu Zettelkastenera ohar gisa atomikotasunaren, autonomiaren eta estekatzearen printzipioak gogoan izanik.
8. Ez arduratu egituragatik: Ez arduratu oharrak karpeta txukunetan ala aurrez erabakitako kategoriatan jartzeaz. Schmidtek esan zuen moduan, Zettelkasten batean “ez dago pribilegiozko kokapenik” eta “ez dago goi edo beherik”. Antolakuntza organikoki garatzen da.
9. Erabili lotura-oharrak: Itxuraz zerikusirik ez duten oharren artean loturak ikusten hasten zaren neurrian, erabili lotura-oharrak, hau da, ohar ezberdinak elkarren artean lotu eta hauen arteko loturak azaltzeko helburu zehatza duten oharrak.
10. Erabili eskema-oharrak: Ideiak gaien inguruan bat egiten hasten direnean, erabili eskema-oharrak. Eskema-ohar bat beste oharretarako esteka segida bat duen oharra besterik ez da, ohar horiek ordena jakin batean ezarriz istorio bat, narrazio bat ala argudio bat eratuz.
11. Inoiz ez ezabatu: Ez ezabatu ohar zaharrak. Aldiz, estekatu zaharraren arazoa zein den azaltzen duten ohar berriak. Horrela, Zettelkastenak zure pentsaera denboran zehar nola garatu den jasoko du, atzera-begiratzearen aurreritzia saihestuz aldi berean. Gainera, ezer ezabatzen ez baduzu, azkenean baliozkoak iruditu dakizkizukeen ideia zaharrak berraztertu ditzakezu.
12. Gehitu oharrak beldurrik gabe: Sekula ez duzu informazio gehiegi izango zure Zettelkastenean. Okerrenera, berehala erabilgarriak izango ez diren oharrak izango dituzu. Baina ohar gehiago gehitzeak ez du inoiz zure Zettelkastena apurtuko ala bere funtzionamendu egokia oztopatuko. Gogoratu, Luhmannek 90.000 ohar zituen bere Zettelkastenean!

Nola gauzatu Zettelkasten bat

Honaino iritsi bazara, agian benetan desiatzen zaude zure Zettelkastena abiarazteko. Hala bada, badut albiste on bat. Oraintxe has zaitezke. Ez duzu software garestirik erosi behar ezta, are gutxiago, egurrezko tiraderaz osatutako altzaritzar bat ere, Luhmannek zeukanaren modukoa.

# 202104131134 Zettelkasten izugarria da 
#apunteak #idazketa #produktibitatea

Zettelkasten apunteak hartzeko sistema sekulako apunteak hartzeko sistemarik onena da. 

## Estekak  
- [[202104121031-Zettelkasten-printzipioak]]  
- [[202104110814-Niklas-Luhmann-biografia-laburra]]

Laburbilduz

Luhmannen Zettelkastena apunteak hartzeko beste sistemekiko ezberdina da. Hurrengo idazketa proiekturako laguntza huts gisa pentsatua egon beharrean, metodoa pentsatzen, idazten eta argitaratzen emandako bizialdi batekin laguntzeko diseinatua dago. Behar dituzun adina oharrei ostatu emateko diseinatua dago, kudeatu ezinezko nahaspila bihurtu gabe. Eta bere xede nagusia itxuraz harremanik ez duten ideien arteko loturak aurkitzea da.

Honegatik guztiagatik, Luhmannek uko egin zion bere ideiak modu linealean edo kategoria finkoetan antolatzeari. Aldiz, organikoki hazten den ideia sare baten gisara antolatu zituen bere apunteak.

Metodoa erabiltzen duzun heinean, liburuetara, koadernoetara, webguneetara, egunkarietara eta bestelako iturrietara itsatsita dauden ideiekin topo egingo duzu. Zettelkasten metodoarekin zure egitekoa da ideia horiek euren iturrietatik askatu eta zure errepositorio zentralean — zure Zettelkastenean — biziko den ohar bihurtzea, bertan beste oharrei estekatuta egongo direlarik. Funtsean, ideia moten arteko mugarik eta ideia zahar eta berrien arteko mugarik gabeko ideia bilduma bat sortzen ari zara. Ideia bakoitza oso erraz elkartu eta nahasiko da beste edozeinekin ideia berriak sorrarazteko. Honek garbi bereizten du koadernotan, karpetatan edo etiketatan oinarritutako beste edozein apunteak hartzeko metodorengandik.

Aurkitzen dituzun ideiak gogoratzeak arduratzen bazaitu, ideiak bata bestearekin erlazionatzeak arduratzen bazaitu, eta zeure ideia propioak edukitzeak arduratzen bazaitu, emaiozu aukera bat Zettelkasten metodoari. Ideia kopuru handiak kudeatzeko diseinatua dago espresuki eta idazle oparoa egin zuen Luhmann.

David B. Clear idazlea, zientzia zaletua, eszeptikoa eta doktorea da. Idazten duena jarrai dezakezu bere buletinera harpidetuta.

Testua © David B. Clear. All rights reserved

Crear los branches correspondientes en el repositorio

Lo primero es generar dos branches en el directorio que contiene el sitio hugo; master que contendrá el sitio publicado (o el contenido generado en el directorio public), y source con los archivos fuente para generar las páginas estáticas. Para esto (desde Tolik Code):

# si no está iniciado el repositorio git
git init 
git rm -rf --cached .
git add README.md   # si existe el archivo
git commit --allow-empty -m "Initial commit on master"

Hacer commit de todo a un branch huérfano source:

git checkout --orphan source
# Remove the public folder to make room for the master branch subtree
rm -rf public
git add .
git commit -m "Initial commit on source branch"

Y después hacer push de todo a GitHub:

git remote add origin https://github.com/<usuario>/<usuario>.github.io.
git push origin master
git push origin source

Automatizar directorio public > branch master

Para simplificar la tarea de generar el sitio hugo, copiar el contenido del directorio public al branch master, y hacer push de todo, he encontrado diferentes estrategias, desde utilizar subtree de git para asignar el contenido del directorio público al branch de publicación, hasta configurar Travis CI para que pueda hacer todas estas tareas en remoto. No he conseguido hacer funcionar ninguna de estas dos estrategias.

Lo que sí he conseguido que funcione es este script shell que ejecuta hugo y hace estas tareas en local antes de publicarlo todo en GitHub. Efectivamente funciona, pero tiene la peculiaridad de que no guarda ningún histórico en master; lo genera cada vez con un único commit.

Supongo que por esta forma de generar master, algunas cosas que no terminan de funcionar como me gustaría:

1. No incluye la sincronización (add, commit y push) de source
2. Por algún motivo, a pesar de tener configurado el dominio personalizado para el sitio de GitHub Pages, esta configuración se reseteaba (es decir, desaparecía) con cada ejecución del script.

Añadir sincronización de source y configuración de dominio personalizado

El script anterior da lugar a añadir algunas modificaciones que resuelven las pegas del punto anterior, aquí adaptado para que funcionen las dos cosas pendientes:

#!/bin/bash
# Deploy hugo site to master branch on GitHub
#
# Assumes you are on a branch called 'source' for storing the
# source and buildling. Builds and pushes to 'master' branch.
#
# Joshua Powers <mrpowersj@gmail.com> -- adapted by Miren B. <mail@miren.be>
set -ux

BRANCH_CURRENT=$(git rev-parse --abbrev-ref HEAD)
BRANCH_MASTER="master"
BRANCH_SOURCE="source"
BUILD_DIR="build"
GIT_REMOTE="origin"
GIT_REMOTE_URL=$(git remote get-url --push "$GIT_REMOTE")

cleanup() {
    if [ -d "$BUILD_DIR" ]; then
        rm -rf "$BUILD_DIR"
    fi
}

error() {
    echo "$@" 1>&2
}

fail() {
    [ $# -eq 0 ] || error "$@"
    exit 1
}

if [ "$BRANCH_CURRENT" != "$BRANCH_SOURCE" ]; then
    fail "not on source branch"
fi

echo "updating git submodules"
git submodule init || fail "submodule init failed"
git submodule update || fail "submodule update failed"

## (1) hacer push también del branch source
git add .
git commit -m "source updated at $(date -u "+%Y-%m-%d %H:%M:%S") UTC"
git push "$GIT_REMOTE" "$BRANCH_SOURCE"

echo "building site"
cleanup
hugo --destination "$BUILD_DIR" || fail "build failed"
pushd "$BUILD_DIR" || fail "could not change to build dir"

echo "creating git commit"
git init
git remote add "$GIT_REMOTE" "$GIT_REMOTE_URL"
git checkout --orphan "$BRANCH_MASTER"
echo "midominio.com" > CNAME   ## (2) configurar dominio personalizado cada vez
git add .
git commit -m "site updated at $(date -u "+%Y-%m-%d %H:%M:%S") UTC"

echo "publishing site"
git push --force "$GIT_REMOTE" "$BRANCH_MASTER"

popd
cleanup

Una vez guardado este archivo como, por ejemplo, deploy.sh en source, solamente hace falta trabajar sobre este branch para hacer modificaciones sobre el sitio publicado.

Después de hacer los cambios deseados en el sitio localmente (añadir un nuevo post, modificar uno antiguo, etc.), solamente hace falta ejecutar el script con ./deploy.sh para:

1. Actualizar los submodules (por ejemplo, el tema)
2. Sincronizar el branch source
3. Regenerar el sitio con el comando hugo en un directorio temporal
4. Volver a crear master con el contenido del directorio temporal
5. Añadir la configuración para el dominio personalizado (creando el archivo CNAME, pista obtenida de Roman Coedo)
6. Publicar master en GitHub

¡Y eso es todo!

Moodle-ko egutegia Google Calendar-a gehitu

Lehenik eta behin, gure Moodle egutegiaren URLa eskuratu behar da. Gure Aginte-paneletik abiatuta, ondorengo pantaila-irudiak jarraitu beharreko pausoak jasotzen ditu.

1. Aginte-paneletik abiatuta, eskuinaldeko barran dagoen egungo hilean klik egin.
2. Egutegiaren behekaldean, klik egin “Egutegia esportatu” botoiean.
3. Aukeratu “Esportatzeko ekitaldiak” (kasu honetan, guztiak) eta “Denbora-tartea”, eta klik “Egutegiaren URLa lortu” botoiean.
4. Agertzen den URLa kopiatu.

Bigarrenik, egutegia Google Calendar-a inportatuko dugu. Google Calendar-en orritik hasita, ondorengo pantaila-irudiak jarraitu beharreko pausoak adierazten ditu.

1. Ezkerraldeko barran dagoen “Gehitu egutegia”ren (gazteleraz “Añadir calendario”) ondoko hiru puntu bertikaletan klik egin.
2. “URLa erabilita” aukeratu (gazteleraz “Desde URL”).
3. Aurreko pausoan eskuratutako Moodle egutegiaren URLa pegatu “Egutegiaren URLa” (gazteleraz “URL del calendario”) atalean.
4. “Gehitu egutegia” botoiean (gazteleraz “Añadir calendario”) klik egin.

Horrela, Moodle-ko egutegia Google-ko besteekin batera dago ikusgai, eta beraz erraz kontsultatu daiteke mugikorraren bitartez ere.

Mugak

• Unibertsiate ikasketen kontestuan, seihilekoa de seguruena denbora tarte erabilgarriena. Moodle-k lehenetsitako aukeren artean, “Pertsonalizatutako tartea”k eman lezake aukera hau, baina aukera hau gunearen administrazioaren bitartez konfiguratu beharra dago.
• Arrazoiren bategatik, nire kasuan Google Calendar-ek ez ditu gertaerak zuzen erakusten (bakarra agertzen da azken pantaila-irudian). Dirudienez era honetako arazoren bat ezagutzen da, erabiltzaile-profil jakin batzuei eragiten diona, beraz espero dut nire erabiltzaile motaren gauza izatea, eta ikasleei behar bezala ibiltzea.

Añadir el calendario de Moodle a Google Calendar

En primer lugar, hay que obtener la URL de nuestro calendario Moodle. Partiendo desde nuestro Área personal, la siguiente captura muestra los pasos necesarios:

1. Desde el Área personal, clic en el mes actual de la barra lateral derecha.
2. En la parte inferior del calendario, clic en el botón “Exportar calendario”.
3. Seleccionar los “Eventos a exportar” (en este caso, todos) y el “Periodo de tiempo”, y clic en el botón “Obtener URL del calendario”.
4. Copiar la URL resultante.

En segundo lugar, importaremos el calendario a Google Calendar. Partiendo desde la página de Google Calendar, la siguiente captura muestra los pasos a seguir:

1. Clic en los tres puntos verticales al lado de “Añadir calendario” en la barra lateral izquierda.
2. Clic en la opción “Desde URL”
3. Pegar la URL del calendario Moodle obtenido en el paso anterior en el campo “URL del calendario”.
4. Clic en el botón “Añadir calendario”.

De esta manera, el calendario de Moodle está visible junto con los demás de Google, con lo que es fácilmente consultable también mediante dispositivos móviles.

Limitaciones

• La selección de periodos más práctica en el contexto de los estudios universitarios es, probablemente, el semestre. Entre las opciones por defecto que ofrece Moodle se encuentra la de “60 días recientes y próximos”, que se queda corta. La opción “Intervalo personalizado” podría dar solución a esta necesidad, pero necesita configurarse desde la administración del sitio.
• Por algún motivo, a pesar de que el calendario que se obtiene mediante la URL sí recoge todos los eventos, en mi caso Google Calendar no termina de mostrarlos correctamente (en la captura final aparece solamente un evento). Parece que se conoce la existencia de algún problema de este estilo para algunos perfiles de usuario, así que espero que sea cosa mía y a los estudiantes os funcione bien.